نگارش فارسی

آموزش تایپ ده انگشتی
  1. خانه
  2. پایگاه دانش
  3. نگارش فارسی
  4. دستور زبان فارسی
  5. بن مضارع چیست و چه کاربردهایی دارد؟

بن مضارع چیست و چه کاربردهایی دارد؟

بن مضارع چیست

بن فعل، بخش ثابت فعل است که شناسه می‌پذیرد و شکل تازه‌ای از فعل را می‌سازد. برای مثال، در شش صیغه از فعل رفتن، جزء «رو» که بن مضارع از فعل رفتن است، ثابت می‌ماند که در ترکیب با یکی از شناسه‌های َم، ی، َد،  یم، ید، َند صورت و معنای تازه‌­ای یافته می‌یابد.

نکته: با آن که کلمه بن را در لغت، ریشه و اساس ترجمه کرده‌اند، اما باید توجه داشت که ریشه و اساس فعلی که در صرف کردن فعل در زمان‌­های گذشته، حال و آینده به کار می­‌رود، با ریشه کهن افعال فارسی تفاوت­‌هایی دارد.

خانلری در کتاب دستور خود، بن فعل را جزئی از کلمه تعریف کرده که معنی اصلی را در بردارد و در همه صیغه‌­ها ثابت است؛ یعنی تغییر نمی­‌کند. برای مثال در شش صیغه از فعل رفتن، جزء رفت (به عنوان بن ماضی) ثابت است؛ اما هر فعل با گرفتن می استمراری­‌ساز در ابتدای خود و یکی از شناسه‌های َم، ی، -، یم، ید، َند در بخش پایانی، صورت تازه‌­ای یافته است.

می­‌گرفتم، می­‌گرفتی، می­‌گرفت، می­‌گرفتیم، می­‌گرفتید، می­‌گرفتند

به طور کلی، بن فعل به دو دسته تقسیم می‌­شود. یکی بن ماضی که در ساخت همه صیغه‌هایی که بر زمان گذشته دلالت می­‌کند، به کار می‌­رود و دیگری بن مضارع که صیغه‌­های با معنی زمان حال و آینده، مانند مضارع ساده، مضارع اخباری، مضارع التزامی و ... از آن مشتق می‌­شوند.

بن مضارع چگونه ساخته می‌شود؟

روش ساخت بن مضارع

برای تشخیص یا استخراج بن فعل مضارع در فعل­‌های صرف شده، می‌­توان دو راه را امتحان کرد:

۱- بن مضارع را فعل امر بدون ب دانسته‌­اند. بنابراین اولین و ساده‌ترین روش ساخت بن مضارع، ساختن فعل امر و حذف ب از آن است. برای مثال از مصدر فعل خوردن فعل امر بخور ساخته می­‌شود، ب از ابتدای آن برداشته می‌شود و کلمه باقیمانده خور است.

مصدر فعل فعل امر حذف ب از سر فعل امر بن مضارع

ماندن ← بمان ← مان
رفتن برو رو
گرفتن← بگیر← گیر

۲- در روش دوم، شناسه‌­ها و سازه‌­های زمان­‌ساز را از فعل صرفی حذف می­‌کنیم. آنچه باقی می‌ماند، همان جزء ثابتی است که در همه صیغه‌­ها تکرار شده است. مثلاً درباره فعلِ می‌خوانیم، اگر می استمراری‌ و شناسه‌ها را حذف کنیم، آنچه باقی می‌ماند کلمه خوان است.

باید توجه داشت که رسیدن به بن ماضی تنها یک قاعده دستوری دارد و آن هم برداشتن نون از پایان مصدر فعل است. این در حالی است که بن مضارع از اصول و قواعد متفاوتی پیروی می­‌کند و به همین دلیل بهتر است که غیرفارسی‌زبانان برای ساخت بن مضارع از روش دوم (یعنی حذف پسوندها و پیشوندها) استفاده کنند.

نکته: بن مضارع در فعل‌­های معدودی ریشه مشترکی با بن ماضی دارد و در بقیه فعل­‌ها به تعبیر خسرو فرشیدورد بی‌قاعده است یا به تعبیری بی‌قاعدگی­‌های قاعده­‌دار خود را دارد.

بن‌ مضارع­‌های باقاعده­ فعل‌هایی هستند که بدون هیچ تغییر شکلی با حذف ید یا د از پایان بن ماضی به دست می‌آیند:

مصدر فعلبن ماضیبن مضارع
دوشیدندوشیددوش
رسیدنرسیدرس
آوردنآوردآور

بی‌قاعده­‌های قاعده‌­دار را می‌­توان به شش دسته تقسیم کرد:

۱- دسته­‌ای از فعل­‌ها که در آن حرف خ در مصدر تبدیل به ز می­‌شود:

مصدر فعلبن مضارعقانون تبدیل
پختنپزتبدیل خ به ز
ساختنسازتبدیل خ به ز

۲- دسته‌­ای از فعل­‌ها که ف به و تبدیل می‌شود:

مصدر فعلبن مضارعقانون تبدیل
تافتنتابتبدیل ف به ب
رفتنروبتبدیل ف به ب (و)

۳- دسته­‌ای از فعل­‌ها که س به ی تبدیل می‌شود:

مصدر فعلبن مضارعقانون تبدیل
شستنشویتبدیل س به ی
رستنرویتبدیل س به ی

۴- دسته‌­ای از فعل­‌ها که در آن س حذف می‌شود:

مصدر فعلبن مضارعقانون تبدیل
دانستندانحذف س
مانستنمانحذف س

۵- دسته‌­ای از فعل‌­ها که ش به ر تبدیل می‌شود:

مصدر فعلبن مضارعقانون تبدیل
داشتندارتبدیل ش به ر
کاشتنکارتبدیل ش به ر

۶- و در آخر دسته­‌ای از فعل‌­ها که س به ه تبدیل می‌شود:

مصدر فعلبن مضارعقانون تبدیل
رستنرهتبدیل س به ه
جستنجهتبدیل س به ه

نکته: باید توجه داشت که در هر یک از این گروه­‌ها، استثناهایی وجود دارد.

کاربردهای دیگر بن مضارع

بن مضارع علاوه بر حضور در ساخت‌­های فعلی و صرف شدن به کمک شناسه‌­ها، با همراهی پیشوندها و اجزای دیگر زبان، ساخت­‌های اسمی و وصفی‌ای مانند صفت­‌های فاعلی، صفت مشبهه، اسم‌­های مصدر، صفت مفعولی و ... می‌­سازد. به چند نمونه از کلمات غیرفعلی که بن مضارع در ساخت آنها به کار رفته است؛ دقت کنید:

صفت فاعلی: بن مضارع + گر

توان + گر: توانگر

اسم آلت یا اسم مصدر: بن مضارع + ه

آویز + ه: آویزه (اسم آلت)
خند + ه: خنده (اسم مصدر)

اسم: بن ماضی + و + بن مضارع (از دو فعل جداگانه)

شست + و + شو: شست‌­وشو (شستشو)
سوخت + و + ساز: سوخت­‌وساز

اگر نکته‌ای درباره نکات مطرح شده در این مقاله دارید، می‌توانید در بخش دیدگاه مطرح کنید.

یک یادآوری مهم

تایپ ده‌انگشتی مهارتی است که همه به آن نیاز داریم. آن را با آسان‌ترین و بهترین روش بیاموزید. امتحانش بی‌ضرر است!

همین الان یادگیری تایپ ده‌انگشتی را شروع کنید!

برای شروعِ رایگانِ تمرینِ تایپ ده‌انگشتی، در کامپیوتر یا لپتاپ خود سایت یوتایپ (utype.ir) را باز کنید و درس اول را امتحان کنید.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *